ช้างไทยใครก็รัก ! รู้ไหมว่า ‘ช้าง’ คืออินฟลูฯ ยุคแรกที่ทำให้โลกรู้จักประเทศไทย

ลองพูดคำว่า ‘ช้าง’ ติดกัน 3 ครั้ง เชื่อว่าคนไทยเกือบทุกคนคงเผลอใส่ทำนองเข้าไปด้วย

เพลงช้างคือเพลงที่คนไทยคุ้นเคยมาตั้งแต่จำความได้ เพลงนี้แต่งขึ้นขณะที่ คุณหญิงชิ้น ศิลปบรรเลง ศิลปินแห่งชาติในปี พ.ศ. 2530 ขณะกำลังนั่งอยู่บนรถเมล์ เพื่อเล่าลักษณะที่โดดเด่นของช้างไทย ก่อนจะกลายมาเป็นเพลงที่ทุกคนร้องได้ตั้งแต่เด็ก ๆ

เพลงช้างเป็นเพียงตัวอย่างหนึ่งที่ทำให้เห็นว่าคนไทยผูกพันกับช้างจนทำให้ช้างกลายเป็นสัตว์ประจำชาติ ไม่เพียงเท่านั้น ในสายตาชาวต่างชาติเมื่อนึกถึงประเทศไทย ช้างก็จะกลายเป็นภาพแรก ๆ ที่นึกถึง ชาวต่างชาติหลายคนยังคงเชื่อว่าคนไทยทุกบ้านมีช้าง แล้วเด็ก ๆ ไทยขี่ช้างไปโรงเรียน

ช้าง ไม่ใช่แค่สัตว์ประจำชาติไทย แต่ยังเป็นเหมือนอินฟลูเอนเซอร์ยุคแรก ๆ ของไทยที่ทำให้ผู้คนทั่วโลกรู้จักประเทศไทย 
 

ช้างไทยในประวัติศาสตร์

มีหลักฐานว่าช้างอาศัยอยู่ในประเทศไทยมาอย่างยาวนานราว 16 ล้านปี โดยมีการค้นพบฟอสซิลส่วนฟันของ โปรไดโนธีเรียม (Prodeinotherium) หรือช้างดึกดำบรรพ์ในกลุ่มช้างงาจอบซึ่งเป็นบรรพบุรุษของช้างไทยในปัจจุบัน กระจายอยู่ทั่วประเทศไทยโดยเฉพาะทางภาคเหนือและภาคอีสาน

ช้างเอเชีย (Elephas maximus) หรือ ช้างไทย พบได้ในประเทศแถบเอเชีย เช่น อินเดีย เมียนมา ไทย กัมพูชา ช้างไทยมีลักษณะเฉพาะที่ทำให้แตกต่างจากช้างแอฟริกา ตรงที่ตัวเล็กกว่า สูงประมาณ 2-3 เมตร ใบหูเป็นรูปทรงสามเหลี่ยม โค้งมน และมักจะพับลงมา วิธีสังเกตคือหัวนูนเป็นรูปตัว M ช้างตัวผู้มีงา  เรียกว่าช้างพลาย ถ้าไม่มีงาเรียกว่าสีดอ ส่วนตัวเมียมักไม่มีงาเรียกว่าช้างพัง ถ้ามีงาเล็ก ๆ เรียกว่าขนาย

ช้างปรากฏตัวในประวัติศาสตร์ไทยครั้งแรกราว ๆ ปี พ.ศ. 1826 ในศิลาจารึกหลักที่ 1 ของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช ในสมัยสุโขทัย ได้กล่าวถึง ‘ช้างเบกพล’ ซึ่งหมายถึงช้างศึกที่พระองค์ใช้ทำยุทธหัตถีกับขุนสามพล นอกจากนี้ยังมีส่วนที่เล่าถึง การชนช้าง การคล้องช้าง และการค้าขายช้าง ดังที่ปรากฏในประโยคที่คนไทยเราคุ้นเคยกันดีอย่าง “...ใครจักใคร่ค้าช้างค้า ใครจักใคร่ค้าม้าค้า…”

ช้างไทยอยู่คู่กับพระมหากษัตริย์ไทยมาตั้งแต่สมัยอาณาจักรสุโขทัย ในยุคนั้นจึงมีการใช้ช้างทำยุทธหัตถี พระมหากษัตริย์จะเสด็จขึ้นประทับบนหลังช้างที่แต่งองค์ทรงเครื่องเต็มยศลงสู่สนามรบ ช้างที่ถูกเลือกมักเป็นช้างพลายตัวสูงใหญ่ ดูน่าเกรงขาม มีกะโหลกกว้าง มีงายาวและแหลมคมซึ่งเป็นอาวุธอย่างดีในการปราบข้าศึก 

นอกจากนี้ยังมีความเชื่อเรื่องช้างมงคล หรือ ‘ช้างเผือก’ ช้างหายากที่เชื่อว่าเป็นช้างที่เทพประทานมาแด่พระมหากษัตริย์ ช่วยส่งเสริมพระบารมีให้เป็นดั่งสมมุติเทพ ช้างเผือกจะมีสีเทาอมม่วง มีลักษณะ 7 ประการตามตำราคชลักษณ์คือ รอบดวงตาสีขาว, เพดานงวงขาว, เล็บขาว, พื้นหนังขาว, ขนหางขาว และ อัณฑโกศขาว ในยุคสมัยนั้นช้างเผือกเป็นสิ่งล้ำค่า หากพระมหากษัตริย์พระองค์ใดครอบครองช้างเผือกจำนวนมาก ก็หมายความว่ามีพระบารมีมากเช่นเดียวกัน

ส่วนชาวบ้านทั่วไปก็เลี้ยงช้างเอาไว้ช่วยงาน ทั้งขนไม้ ลากซุง ทำงานที่ใช้แรงหนัก ๆ ช่วยงานมนุษย์ แต่เพราะเป็นสัตว์ตัวใหญ่ อีกทั้งยังเป็นสัตว์ของพระมหากษัตริย์ คนจึงนับถือช้างมากกว่าสัตว์อื่น ๆ จะเห็นได้ว่ามีพิธีกรรมมากมายที่เกี่ยวข้องกับช้าง 
 

ช้างเป็นอินฟลูเอนเซอร์แรก ๆ

ที่ทำให้โลกรู้จักประเทศไทย

ช้างไม่ได้อยู่แค่ในป่า ในบ้าน หรือในวัง แต่มาปรากฏตัวอยู่บนธงชาติของสยามประเทศ ในสมัยรัชกาลที่ 4 ประเทศเราเปลี่ยนมาใช้ ‘ธงช้างเผือก’ ที่มีช้างเผือกอยู่บนพื้นหลังสีแดง เพื่อแก้ปัญหาการใช้ธงสีแดงล้วนที่ซ้ำกับประเทศอื่น และเพื่อให้เรือสินค้า และชาวต่างชาติจดจำสยามได้ชัดเจน ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา เมื่อพูดถึงสยามผู้คนก็จะนึกถึงช้างไปด้วยเช่นกัน ธงช้างมีการปรับเปลี่ยนหลายครั้งช้างเผือกอยู่บนธงมาอย่างยาวนานกว่าร้อยปี ก่อนจะเปลี่ยนเป็นธงไตรรงค์ในเวลาต่อมา

ช้างไทยทำหน้าที่เป็นทูตสันทวไมตรีมาตั้งแต่อดีต มีหลักฐานการส่งช้างไปเป็นเครื่องบรรณาการตั้งแต่รัชกาลที่ 4 ช้างจึงถือเป็นของดีของประเทศไทยและเป็นอินฟลูเอนเซอร์ระดับตำนานของไทย 

‘พลายประตูผา’ คือช้างเชือกแรกที่ถูกส่งไปยังศรีลังกาในปี พ.ศ.2523 ต่อมาคือพลายศักดิ์สุรินทร์ และ ศรีณรงค์ คู่หูตามไป จากนั้นไทยเรายังได้ส่งช้างไปยังญี่ปุ่น สวีเดน ออสเตรเลีย และเดนมาร์ก อย่างไรก็ตามภายหลังมีการให้พาช้างกลับมาดูแลในประเทศไทยเหมือนเดิม เนื่องจากเป็นห่วงสวัสดิภาพของช้างในประเทศอื่น ๆ นั้นที่อาจจะดูแลไม่ดีมากนัก นับเป็นการทรมานสัตว์

ไม่ใช่แค่ส่งไปเป็นทูตสันถวไมตรีเท่านั้น แต่ช้างไทยยังสร้างความฮือฮาให้กับชาวญี่ปุ่นและเป็นข่าวใหญ่มาแล้วเพราะในปี ค.ศ. 1970 ประเทศไทยได้พาช้าง 16 เชือก ลงเรือข้ามน้ำ ข้ามทะเลไปเดินพาเหรดโชว์ตัวที่ Osaka Expo เมืองซุอิตะ เหล่าช้างเทียบท่าที่เมืองโกเบและค่อย ๆ เดินเท้าไปยังที่เมืองซุอิตะ มีแวะอาบน้ำคลายร้อน หยอกล้อเล่นกับเด็ก ๆ ระหว่างทาง เป็นภาพที่ทำให้ชาวญี่ปุ่นตื่นตาตื่นใจและพากันพูดว่า “หลีกไป หลีกไป ช้างจะเดิน” และในวันนั้น มีผู้มาชมขบวนพาเหรดน้องช้างกว่าสองแสนคนเลยทีเดียว

แม้ปัจจุบันช้างจะไม่ได้อยู่บนธงช้างเผือก ไม่ได้ไปโชว์ตัวต่างประเทศเช่นเคย เพราะรักษาสวัสดิภาพสัตว์ แต่ช้างก็ได้เป็นทั้งโลโก้และมาสคอตในงานต่าง ๆ มากมาย เช่น  ในการแข่งขันเอเชียนเกมส์ ปี ค.ศ. 1998 ที่ประเทศไทยเป็นเจ้าภาพ มีมาสคอตชื่อน้อง ‘ไชโย’ เป็นช้างน้อยที่สวมเสื้อสีเหลืองกางเกงสีแดง ยิ้มแย้ม อารมณ์ดี เป็นตัวแทนของความแข็งแรง ความสุข ความฉลาดและอารมณ์ดี มีของที่ระลึกออกมามากมาย เชื่อว่าทุกบ้านต้องมีของที่ระลึกของน้องไชโย ถ้าเป็นยุคนี้คงโด่งดังไม่ต่างกับน้องหมีเนยเลยทีเดียว

นอกจากเป็นมาสคอตแล้ว ช้างยังไปอยู่ในโลโก้มากมาย โดยเฉพาะของหน่วยงานราชการและตราสัญลักษณ์จังหวัดที่มักมีช้างอยู่เสมอ เช่น กรุงเทพฯ เชียงราย เชียงใหม่ ตาก ฯลฯ โดยช้างในแต่ละจังหวัดมีความหมายแตกต่างกันไป เช่น ช้างสร้างเมือง ช้างทำยุทธหัตถี ช้างที่สื่อถึงธรรมชาติ เป็นต้น

เป็นประเทศแห่งช้างทั้งที แน่นอนว่าช้างไทยได้เข้าไปอยู่ใน Pop Culture มากมาย เริ่มจากแอนิเมชันเรื่อง ก้านกล้วย ที่เข้าฉายในปี พ.ศ. 2549 เรื่องราวของก้านกล้วย ช้างน้อยที่เติบโตไปเป็นช้างทรงของพระนเรศวร ปีนั้นแอนิเมชันเรื่องนี้ทำรายได้สูงสุดในประเทศไทย อีกทั้งยังเป็นแอนิเมชันเรื่องแรกที่ไปสู่สายตาชาวโลก เพราะได้ฉายในเทศกาลหนังเมืองคานส์ ประเทศฝรั่งเศสถึง 2 ครั้ง และกวาดรางวัลมามากมาย อีกเรื่องทำให้ผู้ชมจดจำได้อย่างดี คือ ต้มยำกุ้ง ภาพยนตร์บู๊ที่นำแสดงโดย จา พนม เรื่องนี้มีประโยคเด็ดที่แม้แต่ชาวต่างชาติก็ยังจำได้คือ “ช้างกูอยู่ไหน !” เพราะพระเอกในเรื่องต่อสู้เพื่อตามหาช้างของเขา 

ช้างไทยยังสร้างตำนานไม่หยุด ในปัจจุบัน ‘กางเกงช้าง’ ที่มีลวดลายช้างของไทยก็ได้กลายเป็นไอเท็มที่ใครมาไทยก็ต้องใส่ คนดังระดับโลกอย่าง บรูโน่ มารส์ ยังเคยใส่เสื้อและกางเกงช้างขึ้นคอนเสิร์ต หรือวง YOASOBI ศิลปินญี่ปุ่นก็ได้ทำของที่ระลึกสุดพิเศษ ออกแบบเป็นกางเกงช้างที่มีจำหน่ายเฉพาะทัวร์ในประเทศไทย ตอนนี้ถ้าพูดถึงไทยเชื่อว่าใคร ๆ ก็ต้องนึกถึงกางเกงช้างอย่างแน่นอน

นอกจากลวดลาย สัญลักษณ์ คาแรกเตอร์ของช้างที่ไปปรากฏตัวอยู่ตามสถานที่ต่าง ๆ แล้ว ทุกวันนี้เรายังมีช้างตัวจริงที่เป็นอินฟลูเอนเซอร์ดัง มีคอนเทนต์ในช่องของตัวเองให้แฟน ๆ ติดตามอีกด้วย ช้างไทยขึ้นชื่อเรื่องความฉลาด ตอนเด็ก ๆ ช้างจะได้ไปโรงเรียนเพื่อฝึกฝนให้เชื่อง ดูแลง่าย ช้างสามารถวาดรูปได้ เต้นได้ เล่นกับคนได้ ทำให้บางเชือกมีแฟนคลับตั้งแต่เพิ่งเกิด ให้เหล่า ‘แม่ ๆ ออนไลน์’ ช่วยกันเลี้ยงมาจนโต เป็นช้างดังในโลกออนไลน์ เช่น

• น้องมีนา เป็นไวรัลจากมีมเรียกพี่จ๋า ขอกล้วยหน่อย ทำให้หลาย ๆ คนโดนตกและชื่นชอบน้อง 
• น้องปลาวาฬ ช้างเด็กแสนซนที่ใครเห็นก็ต้องเอ็นดู 
• เจ๊ถังถัง ช้างใหญ่ใจดี
• น้องมากมี ช้างจิ๋วน่ารัก
• แม่แป๋ม อดีตช้างบ้านที่กลับคืนสู่ป่า และคอยกลับมาช่วยเหลือเจ้าหน้าที่ป่าไม้เสมอ
• สีดอหูพับและงาจิ๋ว สองพี่น้องช้างป่าแสนซน ที่ชอบวิ่งเล่นในทุ่งกว้าง

ช้างบ้านในปางช้างยังคงได้รับความนิยมไม่เสื่อมคลาย แต่สถานการณ์ของช้างป่าในประเทศไทยกลับตรงกันข้าม ไม่นานมานี้มีเรื่องน่าเศร้าเกิดขึ้น เมื่อสีดอหูพับได้จากไประหว่างการเคลื่อนย้าย เพราะมีการร้องเรียนว่าน้องเป็นภัยคุกคาม ครั้งนี้ทำให้ประเด็นความขัดแย้งระหว่างช้างและคนทวีความรุนแรงมากขึ้น ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เราจะเห็นได้ว่ามีเคสช้างทำร้ายคนมากขึ้น โดยสาเหตุหลัก ๆ คือ การบุกรุกพื้นที่ป่า ทำให้ที่อยู่อาศัยของช้างลดน้อยลง

ช้างป่านั้นต้องการที่อยู่อาศัยกว่า 100-600 ตารางกิโลเมตร สำหรับเดินสำรวจ ใช้ชีวิต หาอาหาร แต่เมื่อพื้นที่ป่าลดลงทำให้ช้างไม่มีที่อยู่อาศัย แทนที่จะอยู่ในป่าลึกกลับต้องมาปรากฏตัวให้คนเห็นอยู่เรื่อย ๆ ยิ่งไปกว่านั้นเมื่อไม่มีพื้นที่ป่า อาหารของช้างก็ขาดแคลน ทำให้หลายครั้งที่ช้างต้องออกมา และบุกรุกกินพืชผลที่ชาวบ้านปลูก มาดื่มน้ำในโอ่ง ข้ามถนนตัดหน้ารถ หรือในกรณีที่ไม่อยากให้เกิดที่สุดคือการทำร้ายคน

แนวทางการอนุรักษ์ช้างนั้นเป็นแนวทางเดียวกับการรักษ์โลก เราต่างต้องช่วยกันดูแลผืนป่าของเราให้เป็นพื้นที่ปลอดภัยสำหรับช้าง ไม่บุกรุกพื้นที่ป่า เพื่อให้บ้านของช้างสมบูรณ์ นอกจากนี้ยังต้องไม่สนับสนุนอุตสาหกรรมที่ทรมานช้าง เช่น การนำช้างมาเดินเรี่ยไรเงิน การฝึกที่ทรมานสัตว์ แต่ให้สนับสนุนปางช้างที่เลี้ยงดูช้างบนแนวทางอนุรักษ์และยั่งยืน

เราอาจรู้จักช้างผ่านบทเพลง ลวดลายบนกางเกง หรือคลิปไวรัลที่เรียกรอยยิ้ม แต่สุดท้ายแล้วช้างอาจไม่ได้ต้องการตำแหน่งอินฟลูเอนเซอร์หรือฮีโร่ในประวัติศาสตร์ พวกเขาต้องการเพียงบ้านและอาหารในป่าใหญ่ ที่สามารถใช้ชีวิตได้อย่างสุขสบายและปลอดภัย